Citraka

In de Ayurveda wordt de wortel beschreven als scherp en verwarmend en als middel dat de spijsvertering opwekt. In onderzoek bij ratten waren extracten van de wortel in hoge hoeveelheid dodelijk en gaven ze na vier weken schade aan lever en nieren. Onderzoek bij mensen hebben we niet gevonden. Dit artikel beschrijft de traditionele leer en vooral de risico's; het is geen aanbeveling om de wortel te gebruiken.

Wetenschappelijke naam

Plumbago zeylanica L.^[1],[2],[3]

Plantenfamilie

Plumbaginaceae^[1],[2],[3]

Botanische synoniemen

Plumbago scandens L., Plumbago americana Weigel, Plumbago flaccida Moench, Plumbago lactea Salisb., Thela alba Lour.^[1],[2],[3]

Sanskrietnaam

Citraka, Agni, Vahni, Jvalanakhya, Krishanu, Hutasha, Dahana, Hutabhuk, Shikhi^[3]

Gebruikt plantendeel

Gedroogde, volgroeide wortel (na zuivering volgens de farmacopee)^[3]

Herkenning

De wortels zijn 30 cm of langer en 6 mm of dikker; er zitten ook korte, dikke stukken bij, soms met een stuk wortelstok. Ze zijn roodachtig tot diepbruin, met littekens van zijwortels en een dunne, bruine bast. De geur is onaangenaam en de smaak scherp.^[3]

Let op verwarring: De naam Citraka wordt in de farmacopee ook gebruikt in Rakta citraka, de wortel van een andere soort, Plumbago indica, met een eigen monografie. Deze pagina gaat alleen over Plumbago zeylanica.^[4]

Een foto of beschrijving op deze website is geen garantie voor een veilige determinatie. Verzamel of gebruik een plant niet op basis van deze pagina.

Dit is de traditionele Ayurvedische indeling zoals de bronnen die geven. Het is geen medische beoordeling en zegt niet of de plant voor u geschikt is.

• De farmacopee noemt agnimandya (zwakke spijsvertering), grahaniroga (darmaandoening met wisselende ontlasting, in Ayurvedische zin), arsha (aambeien) en udarashula (buikpijn). Bereidingen zijn Citrakadi vati, Citrakaharitaki en Citrakadi curna. De farmacopee schrijft voor dat de wortel vóór gebruik wordt gezuiverd. Eén toepassing uit de farmacopee is weggelaten omdat de farmacopee die term niet toelicht. Dit zijn Ayurvedische ziektecategorieën, geen moderne diagnoses, en de vermelding is geen bewijs van werkzaamheid of veiligheid.^[3]

Giftigheid bij ratten

Onderzoekers gaven vrouwelijke ratten drie verschillende extracten van de wortel. In een hoge, eenmalige hoeveelheid waren alle drie dodelijk, het sterkste extract al binnen enkele uren. Bij dagelijkse toediening gedurende 28 dagen stegen lever- en nierwaarden in het bloed en zagen de onderzoekers lichte schade en stuwing in lever en nieren; ook veranderden enkele bloedwaarden. De giftigheid hing samen met de hoeveelheid plumbagin in het extract. De auteurs schrijven dat twee van de drie extracten (met petroleumether en aceton) in de traditionele geneeskunde niet worden gebruikt; gezuiverde wortel werd niet getest. Uitkomsten bij dieren zijn niet zonder meer over te zetten naar mensen.^[5]

Vruchtbaarheid

Bij mannelijke ratten die 60 dagen een alcoholisch extract van de wortel kregen, stopte de aanmaak van zaadcellen. Dit is dieronderzoek met een extract. Een overzichtsartikel over de stof plumbagin noemt daarnaast zorgen over blaartrekkende en abortusopwekkende eigenschappen; dat overzicht onderzocht dit niet zelf.^[6],[8]

Zuivering

De farmacopee schrijft zuivering (shodhana) vóór gebruik voor. In een laboratoriumstudie waarin de wortel volgens die methode in kalkwater werd gezuiverd, was het gehalte aan plumbagin na zuivering hoger dan ervoor. Of zuivering de wortel minder giftig maakt, is in de gelezen bronnen niet aangetoond.^[3],[7]

Wat niet bekend is

We vonden geen gelezen gegevens over bijwerkingen, allergie of vergiftiging bij mensen, en geen Europese kruidenmonografie of LiverTox-, LactMed- of NCCIH-hoofdstuk. Er zijn geen gegevens over gebruik bij mensen tijdens zwangerschap en borstvoeding, bij kinderen of samen met medicijnen. Geen informatie gevonden betekent niet dat het veilig is. Gebruikt u medicijnen, bent u zwanger, wilt u zwanger worden of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een kruidenproduct gebruikt.^[3],[5]

Deze pagina geeft geen dosering of behandeladvies. Gebruikt u medicijnen, bent u zwanger of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een plantaardig preparaat gebruikt.

1. Royal Botanic Gardens, Kew, via GBIF (2026). The World Checklist of Vascular Plants (WCVP): Plumbago zeylanica L., geaccepteerde naam, familie en synoniemen. WCVP-record 2570437. https://www.gbif.org/species/207502574 — gelezen op 2026-10-27.
2. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria; Australian National Herbarium. International Plant Names Index: Plumbago zeylanica L., Sp. Pl. 1: 151 (1753). https://www.ipni.org/n/687109-1 — gelezen op 2026-10-27.
3. Government of India, Ministry of Health and Family Welfare, Department of AYUSH. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Part I, Volume I, monografie nr. 20 Citraka (Root). Vol. I nr. 20 (p. 29 volgens de officiële inhoudsopgave; pp. 50–51 in de digitale editie), gelezen in een digitale editie van Part I, Vol. I–VI (Department of AYUSH) op archive.org; een officiële scan van Vol. I is niet gevonden. De dosering en de zuiveringsmethode zijn bewust niet overgenomen. https://archive.org/details/AyurvedicPharmacopoeiaOfIndiaAllVolume — gelezen op 2026-10-27.
4. Government of India, Ministry of Health and Family Welfare, Department of AYUSH. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Part I, Volume VI: officiële lijst van monografieën, nr. 58 Rakta citraka. Officiële lijst van Vol. VI, nr. 58 (Plumbago indica); alleen de naam en de soort gebruikt. https://archive.org/details/b32220522_0006 — gelezen op 2026-10-27.
5. Kumar D, Patil PA, Roy S, Kholkute SD, Hegde HV, Nair V. Ayu 2015;36(3):329–334. doi:10.4103/0974-8520.182750 (2015). Comparative toxicity profiles of Plumbago zeylanica L. root petroleum ether, acetone and hydroalcoholic extracts in Wistar rats. Volledige tekst; methoden, resultaten (acute en subacute toxiciteit), discussie en conclusie. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4895762/ — gelezen op 2026-10-29.
6. Purohit A, Vyas SK, Vyas KB. Ancient Science of Life 2008;27(3):31–35 (2008). Contraceptive efficacy of Plumbago zeylanica root extract (50% etoh) in male albino rats with special emphasis on testicular cell population dynamics. Samenvatting (in de volledige tekst op PMC). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3330854/ — gelezen op 2026-10-29.
7. Bhinde SS, Ravi AK, Patgiri BJ, Harisha CR, Shukla VJ. Ayu 2020;41(2):117–122. doi:10.4103/ayu.AYU_299_20 (2020). Standard operating procedure of Purification of Chitraka (Plumbago zeylanica Linn.) along with pharmacognostical and analytical profiles of Plumbagin. Volledige tekst; inleiding, resultaten (plumbagingehalte voor en na zuivering) en conclusie. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8614202/ — gelezen op 2026-10-29.
8. Food Science & Nutrition 2025. doi:10.1002/fsn3.70720 (2025). Different Derivatives of Plumbagin Analogue: Bioavailability and Their Toxicity Studies. Volledige tekst doorzocht; paragraaf over plantenextract ('PB plant extract'); gaat over de geïsoleerde stof plumbagin. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12365397/ — gelezen op 2026-10-27.
9. Ravuri Krishna Chaitanya, via iNaturalist (2025). iNaturalist-waarneming 330541090, Plumbago zeylanica (onderzoekskwaliteit; drie overeenkomende determinaties op soortniveau). https://www.inaturalist.org/observations/330541090 — gelezen op 2026-10-29.

Bronnen geraadpleegd en tekst bijgewerkt op 2026-10-28. Aan bronnen getoetst: deze tekst is opgesteld en nagelopen aan de hand van de hieronder genoemde, gelezen bronnen. Er heeft geen medische of botanische eindredactie door een bevoegde professional plaatsgevonden.