Eranda (zaad)

Het zaad van de wonderboom bevat ricine, een zeer giftig eiwit. Er zijn honderden vergiftigingen na het eten van de zaden beschreven, ook bij mensen die de zaden als middel tegen verstopping, hoest of reuma gebruikten. De farmacopee beschrijft het zaad met traditionele werkingen, maar onderzoek bij mensen naar die toepassingen hebben we niet gevonden. Dit artikel beschrijft de traditionele leer en vooral de risico's; het is geen aanbeveling om het zaad te gebruiken.

Wetenschappelijke naam

Ricinus communis L.^[1],[2],[4]

Plantenfamilie

Euphorbiaceae^[1],[2],[4]

Botanische synoniemen

Croton spinosus L., Ricinus africanus Mill., Ricinus angulatus Thunb., Ricinus armatus Andrews^[1],[2],[4]

Sanskrietnaam

Eranda, Gandharva-hasta, Panchangula, Vatari^[4]

Nederlandse naam

Wonderboom^[3]Dit is de Nederlandse naam van de plant in het Nederlands Soortenregister.

Engelse naam

Castor Oil Plant^[4]

Gebruikt plantendeel

Gedroogd zaad^[4]De farmacopee heeft ook monografieën over de wortel en het verse blad. Die worden hier niet beschreven, en wat hier over het zaad staat, geldt niet voor die plantendelen.

Herkenning

De zaden zijn langwerpig, aan één kant bol en aan de andere kant iets afgeplat, 1 tot 1,5 cm lang. De zaadhuid is hard, glanzend en glad, grijs, bruin tot roodbruin of zwart, en vaak gemarmerd of gestreept. Het zaad heeft geen duidelijke geur.^[4]

Let op verwarring: Ricinusolie wordt uit het zaad geperst en is een ander product dan het zaad zelf. Volgens LactMed verwijdert het zuiveren van de olie de ricine. Wat over de olie bekend is, zegt daarom weinig over de giftigheid van het hele zaad, en andersom.^[7]

Een foto of beschrijving op deze website is geen garantie voor een veilige determinatie. Verzamel of gebruik een plant niet op basis van deze pagina.

Dit is de traditionele Ayurvedische indeling zoals de bronnen die geven. Het is geen medische beoordeling en zegt niet of de plant voor u geschikt is.

• De farmacopee noemt als traditionele toepassingsgebieden amavata, vibandha (verstopping), yakrit roga (leveraandoeningen), plihodara (vergrote milt), arsha (aambeien), kati shula (lage rugpijn) en gridhrasi (pijn langs de zenuw in het been). Belangrijke bereidingen zijn Brihat Saindhavadi taila, Gandharvahastadi taila, Simhanada guggulu en Mishraka sneha; dit zijn samengestelde bereidingen. Dit zijn Ayurvedische ziektecategorieën, geen moderne diagnoses, en de vermelding is geen bewijs van werkzaamheid of veiligheid.^[4]

Ricine in het zaad

Het zaad bevat ricine, een eiwit dat de eiwitaanmaak in cellen blokkeert. Volgens een casusbeschrijving met literatuuroverzicht bevat één zaad 1 tot 5% ricine. Hoeveel ricine vrijkomt, hangt onder meer af van of het zaad gekauwd wordt. Daardoor is aan het aantal ingeslikte zaden niet goed af te lezen hoe ernstig een vergiftiging wordt: zowel één of enkele zaden als veel grotere aantallen zijn beschreven, met zeer uiteenlopende gevolgen.^[5],[6]

Beschreven vergiftigingen

Een overzicht van echte gevallen noemt ongeveer 700 beschreven vergiftigingen tot 1990, en later meer. Klachten begonnen 3 tot 20 uur na het inslikken: misselijkheid, braken, buikpijn en diarree, soms met uitdroging en schade aan organen. De meeste mensen overleefden met moderne ondersteunende zorg in het ziekenhuis; sterfgevallen kwamen vooral voor in de tijd vóór die zorg. Een specifiek tegengif bestaat niet.^[5],[6]

Zaden als huismiddel

Hetzelfde overzicht beschrijft vergiftigingen bij mensen die de zaden als middel gebruikten: een vrouw die vijf zaden at tegen verstopping, een man die zaden kocht tegen reuma, en een man die één groen zaad at als traditioneel middel tegen hoest. Ook een kind van twee jaar dat per ongeluk zaden at, moest in het ziekenhuis worden behandeld. Dat het zaad in de traditionele leer wordt beschreven, betekent dus niet dat het veilig is.^[5],[6]

Allergie

Bij contact met het zaad of stof van de zaden zijn allergische reacties beschreven, onder meer bij mensen die in ricinusolieverwerking werkten en bij huidcontact met kettingen van zaden.^[5],[6]

Zwangerschap, borstvoeding en kinderen

Er zijn geen gegevens over het overgaan van stoffen uit de plant of de olie in moedermelk. Volgens LactMed is het geven van ricinusolie aan pasgeborenen gevaarlijk en moet dat worden vermeden. Over het zaad tijdens zwangerschap is in de gelezen bronnen niets gevonden; dat betekent niet dat het veilig is. Kinderen lopen een groot risico bij het inslikken van de zaden.^[6],[7]

Wat niet bekend is

We vonden geen Europese kruidenmonografie over het zaad (de Europese lijst van kruidenmonografieën noemt alleen ricinusolie), en geen onderzoek naar wisselwerkingen met medicijnen. Of en hoe traditionele bereiding de ricine onschadelijk maakt, is in de gelezen bronnen niet onderzocht. Ricinine, een andere stof uit de plant, wordt door gewone verhitting niet afgebroken.^[5],[7]

Deze pagina geeft geen dosering of behandeladvies. Gebruikt u medicijnen, bent u zwanger of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een plantaardig preparaat gebruikt.

1. Royal Botanic Gardens, Kew, via GBIF (2026). The World Checklist of Vascular Plants (WCVP): Ricinus communis L., geaccepteerde naam en familie. WCVP-record 178867; dezelfde gegevens als Kew Plants of the World Online. https://www.gbif.org/species/207026374 — gelezen op 2026-10-26.
2. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria; Australian National Herbarium. International Plant Names Index: Ricinus communis L., Sp. Pl. 2: 1007 (1753). https://www.ipni.org/n/355498-1 — gelezen op 2026-10-26.
3. Naturalis Biodiversity Center. Nederlands Soortenregister: Ricinus communis L. (Wonderboom). Nederlandse naam, opgevraagd via de Naturalis-databank. https://www.nederlandsesoorten.nl/nsr/concept/000000016676 — gelezen op 2026-10-26.
4. Government of India, Ministry of Health and Family Welfare, Department of AYUSH. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Part I, Volume III: monografie nr. 24 Eranda (Seed). monografie nr. 24 (p. 51 volgens de officiële lijst); gelezen op een scan van Vol. III (Wellcome Collection, via archive.org). De dosering uit de monografie is bewust niet overgenomen. https://archive.org/details/b32220522_0003 — gelezen op 2026-10-26.
5. Worbs S, Köhler K, Pauly D, Avondet MA, Schaer M, Dorner MB, Dorner BG (2011). Ricinus communis intoxications in human and veterinary medicine — a summary of real cases. Toxins 3(10):1332–1372. volledige tekst (PMC3210461): vergiftigingen bij mensen, gebruik als middel, allergie, ricinine en behandeling. https://doi.org/10.3390/toxins3101332 — gelezen op 2026-10-26.
6. Benamor M, Gharbi E, Bouzid S, Chakroun-Walha O, Rekik N (2020). Ricin poisoning after oral ingestion of castor beans: a case report and literature review. African Journal of Emergency Medicine 10(4):274–276. volledige tekst (PMC7700980): casus en bespreking. https://doi.org/10.1016/j.afjem.2020.06.002 — gelezen op 2026-10-26.
7. National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), via NCBI Bookshelf (2024). Drugs and Lactation Database (LactMed) — Castor. Summary of Use during Lactation (bijgewerkt december 2024). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501875/ — gelezen op 2026-10-26.
8. Dinesh Valke, via iNaturalist (2021). iNaturalist-waarneming 80115507, Ricinus communis (onderzoekskwaliteit; twee overeenkomende determinaties). https://www.inaturalist.org/observations/80115507 — gelezen op 2026-10-26.

Bronnen geraadpleegd en tekst bijgewerkt op 2026-10-29. Aan bronnen getoetst: deze tekst is opgesteld en nagelopen aan de hand van de hieronder genoemde, gelezen bronnen. Er heeft geen medische of botanische eindredactie door een bevoegde professional plaatsgevonden.