Vacha (kalmoes)

De Ayurvedic Pharmacopoeia of India beschrijft de wortelstok als Vacha, onder meer met de traditionele werkingen medhya (goed voor het geheugen en de geest) en vamaka (wekt braken op). Klinisch bewijs voor de traditionele toepassingen hebben we niet gevonden. De wortelstok bevat asaron, en het Europees Geneesmiddelenbureau stelt dat α- en β-asaron bij knaagdieren het erfelijk materiaal beschadigen en leverkanker veroorzaken. In de Verenigde Staten is het toevoegen van kalmoes aan voedsel verboden.

Wetenschappelijke naam

Acorus calamus L.^[1],[2],[3]

Plantenfamilie

Acoraceae^[1],[2],[3]

Botanische synoniemen

Acorus calamus var. vulgaris L., Acorus angustatus Raf., Acorus odoratus Lam.^[1],[2],[3]

Sanskrietnaam

Vacha, Ugragandha, Ugra, Shadgrantha^[3]

Nederlandse naam

Kalmoes^[4]Dit is de Nederlandse naam in het Nederlands Soortenregister.

Engelse naam

Sweet flag^[3]

Gebruikt plantendeel

Gedroogde wortelstok^[3]Kalmoesolie is een ander product en wordt hier niet beschreven, behalve waar het om veiligheid gaat.

Herkenning

De wortelstok is rolrond tot iets afgeplat en wat kronkelig, in stukken van 1 tot 5 cm lang en 0,5 tot 1,5 cm dik. Aan de bovenkant zitten afwisselend grote, driehoekige bladlittekens die de wortelstok bijna omringen, aan de onderkant verhoogde puntjes van wortellittekens. Van buiten is hij lichtbruin met een roodachtige tot roze tint, van binnen lichtgeel. De geur is aromatisch, de smaak scherp en bitter.^[3]

Let op verwarring: Kalmoes komt in verschillende vormen voor die sterk verschillen in hun gehalte aan β-asaron. Volgens het Europees Geneesmiddelenbureau werd in de olie uit de wortelstok van de diploïde vorm (var. americanus) geen β-asaron aangetoond, terwijl de gedroogde wortelstok van de triploïde vorm ongeveer 0,3% bevat en die van de tetraploïde vorm 4,4 tot 8,3%. Aan de naam alleen is dus niet te zien hoeveel asaron een product bevat.^[5]

Een foto of beschrijving op deze website is geen garantie voor een veilige determinatie. Verzamel of gebruik een plant niet op basis van deze pagina.

Dit is de traditionele Ayurvedische indeling zoals de bronnen die geven. Het is geen medische beoordeling en zegt niet of de plant voor u geschikt is.

• De farmacopee noemt als traditionele toepassingsgebieden apasmara (aanvallen met bewustzijnsverlies), unmada (geestesziekte in Ayurvedische zin), vibandha (verstopping), adhmana (opgezette buik), shula (koliekachtige pijn), karnasrava (afscheiding uit het oor), kasa (hoest), shvasa (ademhalingsklachten) en smritidaurbalya (zwak geheugen). Belangrijke bereidingen zijn onder meer Vacadi taila, Sarasvata curna en Sarasvatarishta; dit zijn mengsels. Dit zijn Ayurvedische ziektecategorieën, geen moderne diagnoses, en de vermelding is geen bewijs van werkzaamheid.^[3]
• De farmacopee schrijft voor dat Vacha vóór inwendig gebruik een traditionele zuiveringsbewerking (shodhana) ondergaat. Of die bewerking het asarongehalte verlaagt, hebben we niet in een gelezen bron kunnen nagaan.^[3]

Asaron: schade aan erfelijk materiaal en kanker bij knaagdieren

Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt dat α- en β-asaron bij knaagdieren genotoxisch zijn (ze beschadigen het erfelijk materiaal) en leverkanker veroorzaken. Het bureau vindt daarom dat het asarongehalte in kruidengeneesmiddelen zo laag mogelijk moet zijn en dat altijd de diploïde vorm de voorkeur moet hebben. Of de wortelstok bij mensen kanker veroorzaakt, is niet onderzocht; dat betekent niet dat het veilig is.^[5]

Verbod in voedsel

In de Verenigde Staten geldt voedsel waaraan kalmoes, kalmoesolie of kalmoesextract is toegevoegd als vervalst; toevoegen is daar dus niet toegestaan.^[6]

Vergiftigingen

Het Zweedse vergiftigingeninformatiecentrum kreeg tussen 2003 en 2006 vragen over 30 mensen die opzettelijk kalmoesproducten hadden ingenomen, die via internet als hallucinogeen middel werden verkocht. De belangrijkste klacht was langdurig braken, soms langer dan 15 uur.^[7]

Wat niet bekend is

We vonden geen onderzoek naar wisselwerkingen met medicijnen, of naar gebruik tijdens zwangerschap of borstvoeding of bij kinderen. Gezien de bevindingen over asaron is dat geen reden om aan te nemen dat gebruik dan veilig is. Overleg met uw arts of apotheker voordat u een product met Vacha gebruikt.^[5]

Deze pagina geeft geen dosering of behandeladvies. Gebruikt u medicijnen, bent u zwanger of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een plantaardig preparaat gebruikt.

1. Royal Botanic Gardens, Kew, via GBIF (2026). The World Checklist of Vascular Plants (WCVP): Acorus calamus L., geaccepteerde naam, familie en synoniemen. WCVP-record 2304; dezelfde gegevens als Kew Plants of the World Online. https://www.gbif.org/species/206462571 — gelezen op 2026-10-25.
2. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria; Australian National Herbarium. International Plant Names Index: Acorus calamus L., Sp. Pl. (1753). https://www.ipni.org/n/84009-1 — gelezen op 2026-10-25.
3. Government of India, Ministry of Health and Family Welfare, Department of AYUSH. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Part I, Volume II: monografie nr. 74 Vaca (Rhizome). monografie nr. 74, pp. 168–169; gelezen in een digitale editie van Part I, Vol. I–VI (Department of AYUSH) op archive.org; eigenschappen gecontroleerd op een scan van de eerste editie (p. 169). De monografie noemt de familie Araceae; volgens WCVP is dat nu Acoraceae. https://archive.org/details/AyurvedicPharmacopoeiaOfIndiaAllVolume — gelezen op 2026-10-25.
4. Naturalis Biodiversity Center. Nederlands Soortenregister: Acorus calamus L. (Kalmoes). Nederlandse naam, opgevraagd via de Naturalis-databank. https://www.nederlandsesoorten.nl/nsr/concept/0AHCYFCCNRLZ — gelezen op 2026-10-25.
5. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC) (2005). Public statement on the use of herbal medicinal products containing asarone (EMEA/HMPC/139215/2005). volledige tekst: tabel met asarongehalten (II), Toxicity (IV) en Conclusion. https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/public-statement-use-herbal-medicinal-products-containing-asarone_en.pdf — gelezen op 2026-10-25.
6. U.S. Food and Drug Administration, via eCFR. Code of Federal Regulations, Title 21, § 189.110 Calamus and its derivatives. leden (a) en (b). https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-189.110 — gelezen op 2026-10-25.
7. Björnstad K, Helander A, Hultén P, Beck O (2009). Bioanalytical investigation of asarone in connection with Acorus calamus oil intoxications. Journal of Analytical Toxicology 33(9):604–609. Samenvatting (abstract). https://doi.org/10.1093/jat/33.9.604 — gelezen op 2026-10-25.
8. Jindřich Soukup, via iNaturalist (2026). iNaturalist-waarneming 379094099, Acorus calamus (onderzoekskwaliteit; twee overeenkomende determinaties). https://www.inaturalist.org/observations/379094099 — gelezen op 2026-10-25.

Bronnen geraadpleegd en tekst bijgewerkt op 2026-10-25. Aan bronnen getoetst: deze tekst is opgesteld en nagelopen aan de hand van de hieronder genoemde, gelezen bronnen. Er heeft geen medische of botanische eindredactie door een bevoegde professional plaatsgevonden.