Vanyajiraka (Somaraji)

In de Ayurveda wordt de vrucht onder meer genoemd bij wormen, huidaandoeningen zoals witte vlekken, jeuk, benauwdheid, hoest en koorts. Onderzoek bij mensen naar die toepassingen hebben we niet gevonden. Er is één kleine, open Pakistaanse studie bij mensen met diabetes type 2 die naast metformine capsules met gemalen zaad kregen; die gebruikte zaad van de markt en beschrijft niet hoe bijwerkingen zijn vastgelegd. Over de veiligheid bij mensen is vrijwel niets bekend; in één proef met ratten gaf de olie uit het zaad bij een eenmalige hoge dosis geen vergiftiging.

Wetenschappelijke naam

Baccharoides anthelmintica (L.) Moench^[1],[2],[3]

Plantenfamilie

Asteraceae^[1],[2],[3]

Botanische synoniemen

Centratherum anthelminticum (L.) Gamble, Vernonia anthelmintica (L.) Willd., Conyza anthelmintica L., Serratula anthelmintica (L.) Roxb., Ascaricida indica Cass.^[1],[2],[3]

Sanskrietnaam

Vanyajiraka, Aranyajiraka, Brhatpali, Somaraji, Vanajiraka^[3]

Engelse naam

Purple Flebane, Worm Seed Fleabane^[3]

Gebruikt plantendeel

Gedroogde vrucht^[3]

Herkenning

De gedroogde vrucht is een klein dopvruchtje van 3 tot 5 mm lang en 1 tot 2 mm dik, naar de basis toe versmald, met een kransje haren aan de afgeplatte top. Er lopen ongeveer twintig ribben in de lengte over; de vrucht is behaard en zwartbruin tot zwart. De smaak is bitter.^[3]

Let op verwarring: De naam Somaraji is dubbelzinnig. De farmacopee noemt Somaraji als synoniem van Vanyajiraka (deze plant), maar ook als synoniem van Bakuci (Cullen corylifolium, in de farmacopee Psoralea corylifolia), een heel andere plant. Alleen de wetenschappelijke naam zegt welke plant bedoeld is; gegevens over Bakuci gelden niet voor deze plant, en omgekeerd.^[3]

Let op verwarring: De farmacopee gebruikt de oudere naam Centratherum anthelminticum; in onderzoek wordt ook Vernonia anthelmintica gebruikt. Volgens de huidige botanische indeling heet de soort Baccharoides anthelmintica. Het gaat om dezelfde soort.^[1],[3]

Een foto of beschrijving op deze website is geen garantie voor een veilige determinatie. Verzamel of gebruik een plant niet op basis van deze pagina.

Dit is de traditionele Ayurvedische indeling zoals de bronnen die geven. Het is geen medische beoordeling en zegt niet of de plant voor u geschikt is.

• De farmacopee noemt als traditionele toepassingsgebieden shvasa (benauwdheid), kasa (hoest), hikka (hikken), jvara (koorts), kushtha (huidziekten), vrana (wonden), kandu (jeuk), shvitrakushtha (witte vlekken op de huid), krmi (wormen), shopha (zwelling), shula (pijn), gulma (zwelling in de buik), mutraghata (moeilijk plassen) en raktavikara (aandoeningen van het bloed). Een belangrijke bereiding is Madhusnuhi rasayana, een mengsel. Dit zijn Ayurvedische ziektecategorieën, geen moderne diagnoses, en de vermelding is geen bewijs van werkzaamheid of veiligheid.^[3]

Bijwerkingen in onderzoek

De onderzoekers van de diabetesstudie schrijven dat er geen duidelijke bijwerkingen waren, maar beschrijven niet hoe zij bijwerkingen hebben nagevraagd of vastgelegd. Dat is iets anders dan aangetoond veilig. De deelnemers met diabetes gebruikten tegelijk metformine; of het zaad de werking van bloedsuikerverlagende medicijnen beïnvloedt, is niet onderzocht.^[4]

Dieronderzoek

In een Pakistaanse proef met ratten gaf de vette olie uit botanisch gecontroleerd zaad, en fracties daarvan, bij een eenmalige hoge dosis geen sterfte en geen tekenen van vergiftiging in de ruim twee weken daarna. Dit gaat over de olie, niet over de hele vrucht, over een eenmalige toediening en over dieren; het zegt weinig over gebruik bij mensen.^[5]

Wat niet bekend is

We vonden geen Europese kruidenmonografie en geen LiverTox-, LactMed- of NCCIH-hoofdstuk over deze plant. Over bijwerkingen, allergie, gebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding, bij kinderen, op lange termijn en samen met medicijnen hebben we geen gelezen gegevens gevonden. Geen informatie gevonden betekent niet dat het veilig is. Gebruikt u medicijnen, bijvoorbeeld voor diabetes, bent u zwanger of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een kruidenproduct gebruikt.^[3],[4]

Deze pagina geeft geen dosering of behandeladvies. Gebruikt u medicijnen, bent u zwanger of geeft u borstvoeding, overleg dan met uw arts of apotheker voordat u een plantaardig preparaat gebruikt.

1. Royal Botanic Gardens, Kew, via GBIF (2026). The World Checklist of Vascular Plants (WCVP): Baccharoides anthelmintica (L.) Moench, geaccepteerde naam, familie en synoniemen. WCVP-record 2926108; Centratherum anthelminticum (L.) Gamble als synoniem (GBIF 206729258). https://www.gbif.org/species/206729251 — gelezen op 2026-10-28.
2. Royal Botanic Gardens, Kew; Harvard University Herbaria; Australian National Herbarium. International Plant Names Index: Baccharoides anthelmintica (L.) Moench, Methodus (Moench) 578 (1794). https://www.ipni.org/n/183904-1 — gelezen op 2026-10-28.
3. Government of India, Ministry of Health and Family Welfare, Department of AYUSH. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Part I, Volume V: monografie nr. 88 Vanyajīraka (Fruit); Somarājī ook als synoniem bij Bākucī (Vol. I nr. 16). Vol. V nr. 88, pp. 191–192; gelezen op een scan van Vol. V (Wellcome Collection, via archive.org) en vergeleken met de digitale editie. Vol. I nr. 16 (Bākucī) in de digitale editie. De dosering uit de monografie is bewust niet overgenomen. https://archive.org/details/b32220522_0005 — gelezen op 2026-10-28.
4. Mudassir HA, Arshad SMT, Naheed M, Anwer S (2025). Effect of Centratherum anthelminticum seeds on Glycated hemoglobin, Cardiovascular disease risks and dyslipidemia in Type-2 diabetic patients in Karachi: A non-blind randomized controlled trial. Pakistan Journal of Medical Sciences 41(1). volledige tekst (PMC11755271): methoden, plantmateriaal, bespreking, beperkingen en conclusie. https://doi.org/10.12669/pjms.41.1.8496 — gelezen op 2026-10-28.
5. Baig N, Sultan R, Qureshi SA (2022). Antioxidant and anti-inflammatory activities of Centratherum anthelminticum (L.) Kuntze seed oil in diabetic nephropathy via modulation of Nrf-2/HO-1 and NF-κB pathway. BMC Complementary Medicine and Therapies 22(1):301. volledige tekst (PMC9675141): plantmateriaal en acute toxiciteit (methoden en resultaten). https://doi.org/10.1186/s12906-022-03776-x — gelezen op 2026-10-28.

Bronnen geraadpleegd en tekst bijgewerkt op 2026-10-28. Aan bronnen getoetst: deze tekst is opgesteld en nagelopen aan de hand van de hieronder genoemde, gelezen bronnen. Er heeft geen medische of botanische eindredactie door een bevoegde professional plaatsgevonden.